Download PDF

Purusha Suktam

The Purusha Suktam — the Rigvedic hymn (RV 10.90) describing the Cosmic Being (Purusha) from whom the universe and all beings arise.

ओम् । तच्छंयोरावृणीमहे । गातुं यज्ञाय । गातुं यज्ञपतये । दैवी स्वस्तिरस्तु नः । स्वस्तिर्मानुषेभ्यः । ऊर्ध्वं जिगातु भेषजम् । शं नो अस्तु द्विपदे । शं चतुष्पदे ॥ ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

सहस्रशीर्षा पुरुषः । सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वा । अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ १ ॥

पुरुष एवेदग्ं सर्वम् । यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानः । यदन्नेनातिरोहति ॥ २ ॥

एतावानस्य महिमा । अतो ज्यायाग्श्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि । त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ ३ ॥

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः । पादोऽस्येहाऽऽभवात्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत् । साशनानशने अभि ॥ ४ ॥

तस्माद्विराडजायत । विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत । पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥ ५ ॥

यत्पुरुषेण हविषा । देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्याऽऽसीदाज्यम् । ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥ ६ ॥

सप्तास्याऽऽसन्परिधयः । त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वानाः । अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥ ७ ॥

तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् । पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त । साध्या ऋषयश्च ये ॥ ८ ॥

तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः । संभृतं पृषदाज्यम् । पशूग्स्ताग्श्चक्रे वायव्यान् । आरण्यान् ग्राम्याश्च ये ॥ ९ ॥

तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः । ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दाग्ंसि जज्ञिरे तस्मात् । यजुस्तस्मादजायत ॥ १० ॥

तस्मादश्वा अजायन्त । ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात् । तस्माज्जाता अजावयः ॥ ११ ॥

यत्पुरुषं व्यदधुः । कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू । कावूरू पादावुच्येते ॥ १२ ॥

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् । बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः । पद्भ्याग्ं शूद्रो अजायत ॥ १३ ॥

चन्द्रमा मनसो जातः । चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च । प्राणाद्वायुरजायत ॥ १४ ॥

नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् । शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् । तथा लोकाग्ं अकल्पयन् ॥ १५ ॥

वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् । आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः । नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते ॥ १६ ॥

धाता पुरस्ताद्यमुदाजहार । शक्रः प्रविद्वान्प्रदिशश्चतस्रः । तमेवं विद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते ॥ १७ ॥

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्ते । यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ १८ ॥

अद्भ्यः संभूतः पृथिव्यै रसाच्च । विश्वकर्मणः समवर्तताधि । तस्य त्वष्टा विदधद्रूपमेति । तत्पुरुषस्य विश्वमाजानमग्रे ॥ १९ ॥

वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् । आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् । तमेवं विद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥ २० ॥

प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्तः । अजायमानो बहुधा विजायते । तस्य धीराः परिजानन्ति योनिम् । मरीचीनां पदमिच्छन्ति वेधसः ॥ २१ ॥

यो देवेभ्य आतपति । यो देवानां पुरोहितः । पूर्वो यो देवेभ्यो जातः । नमो रुचाय ब्राह्मये ॥ २२ ॥

रुचं ब्राह्मं जनयन्तः । देवा अग्रे तदब्रुवन् । यस्त्वैवं ब्राह्मणो विद्यात् । तस्य देवा असन् वशे ॥ २३ ॥

ह्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यौ । अहोरात्रे पार्श्वे । नक्षत्राणि रूपम् । अश्विनौ व्यात्तम् । इष्टं मनिषाण । अमुं मनिषाण । सर्वं मनिषाण ॥ २४ ॥

om । tachchhamyoravrinimahe । gatum yajnaya । gatum yajnapataye । daivi svastirastu nah । svastirmanushebhyah । urdhvam jigatu bheshajam । sham no astu dvipade । sham chatushpade ॥ om shantih shantih shantih ॥

sahasrashirsha purushah । sahasrakshah sahasrapat । sa bhumim vishvato vritva । atyatishthaddashangulam ॥ 1 ॥

purusha evedagm sarvam । yadbhutam yachcha bhavyam । utamritatvasyeshanah । yadannenatirohati ॥ 2 ॥

etavanasya mahima । ato jyayagshcha purushah । pado'sya vishva bhutani । tripadasyamritam divi ॥ 3 ॥

tripadurdhva udaitpurushah । pado'syeha''bhavatpunah । tato vishvanvyakramat । sashananashane abhi ॥ 4 ॥

tasmadviradajayata । virajo adhi purushah । sa jato atyarichyata । pashchadbhumimatho purah ॥ 5 ॥

yatpurushena havisha । deva yajnamatanvata । vasanto asya''sidajyam । grishma idhmah sharaddhavih ॥ 6 ॥

saptasya''sanparidhayah । trih sapta samidhah kritah । deva yadyajnam tanvanah । abadhnanpurusham pashum ॥ 7 ॥

tam yajnam barhishi praukshan । purusham jatamagratah । tena deva ayajanta । sadhya rishayashcha ye ॥ 8 ॥

tasmadyajnat sarvahutah । sambhritam prishadajyam । pashugstagshchakre vayavyan । aranyan gramyashcha ye ॥ 9 ॥

tasmadyajnat sarvahutah । richah samani jajnire । chhandagmsi jajnire tasmat । yajustasmadajayata ॥ 10 ॥

tasmadashva ajayanta । ye ke chobhayadatah । gavo ha jajnire tasmat । tasmajjata ajavayah ॥ 11 ॥

yatpurusham vyadadhuh । katidha vyakalpayan । mukham kimasya kau bahu । kavuru padavuchyete ॥ 12 ॥

brahmano'sya mukhamasit । bahu rajanyah kritah । uru tadasya yadvaishyah । padbhyagm shudro ajayata ॥ 13 ॥

chandrama manaso jatah । chakshoh suryo ajayata । mukhadindrashchagnishcha । pranadvayurajayata ॥ 14 ॥

nabhya asidantariksham । shirshno dyauh samavartata । padbhyam bhumirdishah shrotrat । tatha lokagm akalpayan ॥ 15 ॥

vedahametam purusham mahantam । adityavarnam tamasastu pare । sarvani rupani vichitya dhirah । namani kritva'bhivadan yadaste ॥ 16 ॥

dhata purastadyamudajahara । shakrah pravidvanpradishashchatasrah । tamevam vidvanamrita iha bhavati । nanyah pantha ayanaya vidyate ॥ 17 ॥

yajnena yajnamayajanta devah । tani dharmani prathamanyasan । te ha nakam mahimanah sachante । yatra purve sadhyah santi devah ॥ 18 ॥

adbhyah sambhutah prithivyai rasachcha । vishvakarmanah samavartatadhi । tasya tvashta vidadhadrupameti । tatpurushasya vishvamajanamagre ॥ 19 ॥

vedahametam purusham mahantam । adityavarnam tamasah parastat । tamevam vidvanamrita iha bhavati । nanyah pantha vidyate'yanaya ॥ 20 ॥

prajapatishcharati garbhe antah । ajayamano bahudha vijayate । tasya dhirah parijananti yonim । marichinam padamichchhanti vedhasah ॥ 21 ॥

yo devebhya atapati । yo devanam purohitah । purvo yo devebhyo jatah । namo ruchaya brahmaye ॥ 22 ॥

rucham brahmam janayantah । deva agre tadabruvan । yastvaivam brahmano vidyat । tasya deva asan vashe ॥ 23 ॥

hrishcha te lakshmishcha patnyau । ahoratre parshve । nakshatrani rupam । ashvinau vyattam । ishtam manishana । amum manishana । sarvam manishana ॥ 24 ॥

About the Purusha Suktam

The Purusha Suktam — the Rigvedic hymn (RV 10.90) describing the Cosmic Being (Purusha) from whom the universe and all beings arise.

Meaning

The hymn pictures the Purusha with a thousand heads, eyes and feet, pervading and transcending all; the entire creation — the gods, the Vedas, the sun and moon, and the social order — is described as arising from his cosmic sacrifice.

Benefits

Chanted in Vedic worship, abhisheka and homa for purity, prosperity and spiritual merit; invoked to consecrate ritual and to contemplate the all-pervading Supreme.

What the Hymn Describes

The Purusha Suktam (Rigveda 10.90) is one of the most celebrated hymns of the Veda. It opens with the vision of the Purusha — the Cosmic Being — with "a thousand heads, a thousand eyes, a thousand feet," pervading the earth on every side and extending ten fingers beyond it: the Supreme both fills creation and exceeds it. Only a quarter of him is manifest as all beings; three quarters remain immortal in the beyond.

The hymn then describes creation itself as a great cosmic sacrifice in which the Purusha is both offering and offered. From that sacrifice arise the seasons, the animals, the Vedas, the sun and moon, the gods Indra and Agni, the directions of space, and humanity itself. The closing verses declare that one who knows this Purusha "becomes immortal even here — there is no other path."

How It Is Used in Worship

The Purusha Suktam is a fixture of temple and household ritual: it accompanies abhisheka (the ceremonial bathing of the deity), homa offerings, and the sixteen-step (shodashopachara) puja of Vishnu and Narayana. Priests recite it with the full Vedic svara (tonal accents); the text shown on this page has the accents removed for easy reading, so if you wish to learn the chanted form, learn it orally from a qualified teacher.

How to Recite at Home

For daily parayana, read it slowly in the morning after bathing, ideally before a lamp or an image of Vishnu. Listening attentively to a traditional recitation is also considered meritorious when one cannot recite. Ekadashi, Purnima and festival days of Vishnu are especially favoured; many families recite it on Sundays as well. Regularity — even one unhurried reading a day — is valued over speed or volume.

The hymn's deepest teaching sits in its refrain that the Purusha is both the sacrifice and the one to whom it is offered: creation is not made from outside but given from within. Vedantins read the hymn as the seed of the entire doctrine of the Self; ritualists read it as the charter of yajna; devotees read it as the glory of Narayana. All three readings are traditional, which is why the Purusha Suktam appears in the worship of every sampradaya.

The Purusha Suktam above is given in both Devanagari (Sanskrit) and Roman transliteration so you can read it in whichever script you are comfortable with — switch between the two using the buttons above, share the link, or download a PDF.